Địa Lôi Phục

Truyện của Trình Di: Phục là khí Dương lại trở lại, Dương là đạo đấng

Bản nghĩa của Chu Hy: Một phần Dương lại sinh ở dưới, tức là chủ sự trở

Lời bàn của Tiên nho: quân tử, cho nên quẻ Phục là nghĩa trở lại đường thiện. Hào Đầu, Dương cứng trở lại, ở đầu quẻ, tức là chỗ trước nhất của sự trở lại, đó là chẳng xa mà đã trở lại. Có lỗi mất mà sau mới có trở lại, không lỗi mất thì còn trở lại gì nữa? Duy có lỗi mất chưa xa mà đã trở lại, thì không đến nỗi ăn năn, ấy là cả thiện mà tốt. Chữ Âm là chi, nghĩa là đến 無柢悔(vô chi hối) nghĩa là không đến ăn năn. Ông Nhan Tử không có cái lỗi hình hiện ra ngoài, đức Phu tử bảo là “ngõ hầu” đó là “không đến ăn năn”,cái lỗi đã chưa hình hiện, mà đổi đi rồi, thì còn ăn năn gì nữa? Đã chưa thể “không phải cố gắng mà trung” theo cái muốn của lòng mình mà không vượt khuôn phép” ấy là có lỗi, nhưng vì sáng mà cương quyết, cho nên, có một điều gì không phải, chưa từng không biết; đã biết, chưa từng không đổi ngay đi, cho nên không đến ăn năn, đó là không xa mà trở lại. lại ⽅氐(chi) nghĩa là đến. Lỗi mất chưa xa, đã biết trở lại đường thiện, không đến phải ăn năn, đó là cái đạo cả thiện mà tốt, cho nên Tượng, Chiêm của nó như thế.

Truyện của Trình Di: Tuy là hào Âm ở chỗ trung chính mà sát gần hào

Bản nghĩa của Chu Hy: Mềm thuận trung chính, gần hào Chín Đầu mà

Lời bàn của Tiên nho: Đầu, tức là chí theo về Dương, biết nhường người thân, ấy là sự trở lại tốt đẹp. Trở lại là trở lại với lễ, trở lại với lễ, thì là nhân; hào Đầu, khí Dương trở lại, tức là trở lại với nhân; hào Hai gần liền mà chịu lún nó, vì vậy mới đẹp mà tốt. biết nhường nó, ấy là sự trở lại tốt đẹp, tức là đạo tốt vậy.

Truyện của Trình Di: Hào Ba lấy chất Âm lại ở chỗ cùng cực của sự

Bản nghĩa của Chu Hy: Là hào Âm, ở ngôi Dương, không giữa không

Lời bàn của Tiên nho: động, tức là trở lại luôn luôn mà không được bền, Sự trở lại quý ở yên bền, luôn luôn lỗi mất, ấy là không yên về sự trở lại. Trở lại đường thiện mà lại luôn luôn lỗi mất, đó là cách nguy. Đấng thánh nhân mở đường “thiên nhiên”, khen sự trở lại của nó mà lo cho sự luôn luôn lỗi mất của nó, cho nên nói “nguy, không lỗi” không thể vì sự luôn luôn lỗi mất mà răn sợ sự trở lại của mình. Năng bị lỗi mất là nguy, nhưng đã năng trở lại thì còn lỗi gì? Lỗi ở sự mất, không ở sự trở lại. chính, lại ở vào chỗ cùng cực của sự động mà không bền, đó là cái tượng “luôn luôn lỗi mất, luôn luôn trở lại”. Luôn luôn lỗi mất, cho nên mới nguy, trở lại thì không có lỗi, cho nên lời Chiêm của nó lại như thế.

Truyện của Trình Di: Nghĩa của hào này, rất nên ngẫm kỹ, hào Tư đi giữa

Bản nghĩa của Chu Hy: Hào Tư ở giữa cốc hào Âm, mà một mình nó ứng

Lời bàn của Tiên nho: các hào Âm, mà một mình nó biết trở lại, tự ở vào chỗ chính đính, bên dưới ứng nhau với hào Dương cương, thì cái chí nó, đáng gọi là thiện. Không nói tốt xấu, vì là hào Tư lấy chất mềm giữa các hào Âm, hào Đầu Dương còn rất nhỏ, không đủ cứu nó, không có cái lý có thể nên việc, cho nên thánh nhân chỉ khen nó biết một mình trở lại, không muốn nói nó một mình theo đạo là ắt phải hung: Hỏi rằng: Thế thì không nói “không lỗi” là sao? Đáp rằng: Lấy chất Âm ở ngôi Âm; nhu nhược, thái thậm, tuy có chí theo Dương, rút lại không thể nên việc, không phải là không có lỗi. với hào Đầu, đó là Tượng “đi với nhiều người, mà một mình mình biết theo đường thiện”. Trong lúc đó, khí Dương rất nhỏ, chưa thể làm gì, cho nên không nói là tốt. Nhưng mà lẽ nên như thế, tốt xấu không phái là việc đáng bàn.

Truyện của Trình Di: Lấy đức trung thuận ở ngôi vua; biết dốc lòng là sự

Bản nghĩa của Chu Hy: Lấy đức trung thuận ở ngôi tôn, mà đương vào

Lời bàn của Tiên nho: trở lại đường thiện, cho nên không phải ăn năn. Tuy vốn vẫn phải, nhưng lời răn cũng ở trong đó. Trong lúc khí Dương trở lại nhưng hãy còn nhỏ, mà lấy đức mềm ở ngôi tôn, phía dưới lại không có kẻ giúp đỡ, chưa thể hanh tốt, chỉ không ăn năn mà thôi. lúc trở lại, đó là Tượng “dốc lòng về sự trở lại”, tức là cách không phải ăn năn.

Truyện của Trình Di: Đây là kẻ lấy chất Âm nhu ở vào chót cuộc trở lại, rút

Bản nghĩa của Chu Hy: – Lấy chất Âm mềm ở chót cuộc trở lại, đó là tượng

Lời bàn của Tiên nho: lại vẫn lú lấp mà không trở lại. Lú lấp mà không trở lại,đủ biết là hung. Có vạ tội: vạ là vạ trời, tự ngoài đến, tội lối mình, do mình làm ra. Đã lú lấp không biết trở lại đường, thiện, ở mình thì động đâu là lầm lỗi đấy, tai họa cũng tự bên ngoài mà đến, nghĩa là cũng bởi tự mình vời đến. Lú lấp đường lối mà không trở lại, không thể thi thố việc gì được cả, dùng để trẩy quân, thì rút lại phải có thua lớn, đem mà trị nước, thì là điềm hung của ông vua. Mười năm là chỗ chót của số, đến mười năm không thể đi, nghĩa là cùng chót không thể đi đâu. Đã lú lấp đường lối, thì bao giờ mà đi được? cùng chót vẫn lú lấp không biết trở lại, cho nên lời chiêm như thế, chữ 以(dĩ) cũng như chữ 及(cập là kịp). Có người hỏi: Y Xuyên nói “tai tự ngoài đến, sảnh tự trong ra” có phải hay không? Chu tử đáp rằng: Xem ra hai thứ cũng một hơi không giống nhau mà thôi. Tai là cái ngẫu nhiên sinh ra ở kia, sảnh là do sự lầm lỗi mà đến thế. Kinh Thư nói,眚災碑赦 (sảnh tai tứ xá), sách Xuân thu nói 四⼤眚 (tứ đại sảnh) đều vì sự lỗi lầm mà tha cả. Hồ Vân Phong nói rằng: Thể mẹ[3] mà ở trên thể trên, đó là kẻ lú lấp trước. Lú lấp chẳng những chỉ hung, lại có vạ lớn, tội lớn, dùng để trẩy quân, cùng chót phải có thua to, kịp cả vua nước hung. Đến mười năm, cùng chót không thể đi đâu đó là hết sức nói việc lú lấp sự trở lại là việc không nên. “Lú lấp sự trở với “chẳng xa trở lại” trái nhau, hào Đầu chẳng xa mà trở lại lú lấp thì xa mà không trở lại: “dốc lòng trở về sự trở lại” với “luôn luôn trở lạin trái nhau, ”dốc” là không lay chuyển thay đổi, “luôn luôn thì thay đổi liền liền. “Một mình trở lại” với “đẹp sự trở lại” giống nhau, “đẹp” thì liền với hào Đầu, “một mình” thì ứng với hào Đầu. “Mười năm không thể đi” cũng trái lại với “bảy ngày lại trở lại”. Kiền nguyên là mười, Khôn nguyên là một, số Âm cùng tận ở “Sáu,,mà “bảy” lại là chỗ bắt đầu của Kiền; số Dương cùng tận ở “chín” mà “mười” thì là chỗ cuối chót của Khôn. Cho nên, hễ nói “mười năm” là tượng chót Khôn, quẻ Chuân “mười năm mới đặt tên chữ” quẻ Di “mười năm chớ đều có đắp đổi thể Khôn.