Địa Trạch Lâm

Truyện của Trình Di: Hàm nghĩa là cảm. Lúc khí Dương lớn lên phải cảm

Lời bàn của Tiên nho: động với khí Âm, tức là hào Tư ứng với hào Đầu mà cảm với nó. Sự cảm đó, ví với quẻ khác càng trọng yếu hơn. Hào Tư ở ngôi gần vua, hào Đầu được ngôi chính, cảm ứng với hào Tư, ấy là kẻ ví chính đạo bị người đương vị tin dùng được thực hành chí mình. Được lòng người trên mà thi hành chính đạo của mình, cho nên mới tốt. Vương Đồng Khê nòi rằng: Hàm nghĩa là cảm, tức là khí của Âm Dương cảm nhau mà ứng với nhau. Lý Long Sơn nói rằng: Núi với chằm thông khí giống nhau, cho nên trong núi có chằm thì là quẻ Hàm, mà trên chằm có đất, hào Chín Hai cũng gọi là “Hàm”,nghĩa là khí của Âm Dương cảm nhau. Khâu Kiến An nói rằng: Hàm nghĩa là đều. Lây hai hào Dương mà tới với bốn hào Âm, Dương tuy đang lớn mà Âm còn thịnh, nếu không hiệp sức thì không thể thắng, cho nên, hào Đầu hào Hai đều nói “hàm lâm”. Hổ Song Hổ nói rằng: Vuơng Bật đã chua chiĩ hàm là cảm, chư Nho nhân theo. Nhưng mà lấy hai hào Dương đương lớn, bèn khu cảm với hào Tư hào Năm là hai hào Âm, mà bỏ hào Ba hào Trên không nói gì đến, há chẳng hẹp sao? Cho nên không bằng chua nó là “khắc” và “đều” cho thấy Dương đạo rộng lớn, công thấp mà đối với nghĩa xếp quẻ đặt hào đểu hợp.

Truyện của Trình Di: Hào Hai là hào Dương đương lớn mà thịnh dần dần,

Lời bàn của Tiên nho: cảm động với hào Sáu Năm là một ông vua giữa thuận, giao nhau thân mật, cho nên được nó tin dùng, được thực hành chí mình, cho nên tới đâu cũng tốt, không gì không lợi. Tốt là sự đã rồi, như thế, cho nên được tốt. Không gì không lợi là sự sắp tới, trong việc thi thố, không việc gì không lợi.

Truyện của Trình Di: Hào Ba ở trên thể dưới, đó là kẻ tới người, Âm

Bản nghĩa của Chu Hy: Âm nhu không trung chính mà ở trên thể dưới, đó

Lời bàn của Tiên nho: mềm mà thuận về thể đẹp lòng, lại ở chỗ không trung chính, đó là kẻ lây sự ngọt ngon vui đẹp mà tới người. Ở bậc trên lấy sự ngọt ngon vui đẹp mà tới kẻ dưới, ấy là thất đức tệ quá, không cái gì lợi. Đã biết nguy sợ mà lo, nếu có thể giữ nếp nhún, đường chính, tự xử bằng cách chí thành, thì không có lỗi. là Tượng “lấy sự ngọt ngon vui đẹp tới người” lời Chiêm của nó vẫn là không cái gì lợi, nhưng nếu biết lo mà đổi, thì không có lỗi. Khuyên người rời sang đường thiện, thế là dạy đời sâu lắm!

Truyện của Trình Di: , - Hào Tư ở dưới thể trên, liền nhau với thể dưới, ấy là

Bản nghĩa của Chu Hy: Ở được đáng ngôi, phía dưới ứng nhau vói hào

Lời bàn của Tiên nho: sát tới với dưới, tức là tới đến cùng tột. Đạo tới chuộng sự gần, cho nên lấy sự liền nhau làm rất mực. Hào Tư ở ngôi chính mà phía dưới ứng nhau với Hào Đầu là hào Dương cương, đó là ở ngôi gần vua, giữ nết chính, dùng người hiền để thân tới kẻ dưới; cho nên không lỗi, vì nó ở được đáng ngôi. Chín Đầu, tới nhau rất mực, nên được không lỗi.

Truyện của Trình Di: Hào Năm lấy đức mềm giữa, thể thuận, ở ngôi tôn,

Bản nghĩa của Chu Hy: Lấy đức mềm ở chỗ giữa, bên dưới ứng nhau với

Lời bàn của Tiên nho: mà phía dưới ứng nhau với hào Hai là người bề tôi cứng giữa, đó là nó biết tin dùng hào Hai, không mệt nhọc mà được thịnh trị, tức là kẻ dùng trí khôn mà tới kẻ dưới. Ôi lấy thân của một người mà tới cả một thiên hạ là chỗ rất rộng, nếu chỉ khu khu tự mình dùng mình, há có thể khắp được muôn việc? Cho nên, kẻ nào tự dùng sự biết của mình, thì chỉ đủ để làm kẻ không biết, duy có người nào biết lấy điều thiện của thiên hạ, biết dùng sự thông minh của thiên hạ thì không việc gì không chu đáo, ấy là không tự dùng sự biết của mình mà cái biết của mình càng lớn. Hào Năm thuận ứng vói hào Chín Hai là một người hiền có đức cứng giữa, dùng người ấy để tới kẻ dưới, ấy là mình dùng sự sáng khôn mà tới thiên hạ, đó là điều mà đấng vua cả nên làm, đủ biết là tốt. hào Chín Hai, không tự dùng mình mà dùng người đó là việc của bậc trí, mà là điểu mà đấng vua cả nên làm, tức là đạo tốt.

Truyện của Trình Di: Hào Sáu trên ở cùng cực quẻ Khôn là thuận rất

Bản nghĩa của Chu Hy: Ở trên quẻ, đứng chót cuộc tới, dày dốc về sự tới,

Lời bàn của Tiên nho: mực; mà kẻ ở về chót cuộc tới, là kẻ đôn hậu về sự tới; cùng hào Đầu, hào Hai, tuy không phải là chính ứng, nhưng đại để Âm thì tìm Dương, lại là rất thuận, cho nên chỉ nó chuyên ở theo hai hào Dương; kẻ tôn mà ứng kẻ ty, bậc cao mà theo bậc thấp, đó là tôn người hiền, theo điều kiện, đôn hậu tột bậc, cho nên nói là “đôn lâm” vì vậy tốt mà không lỗi. Âm nhu ở trên, không phải kẻ có thể tới, đáng lẽ có lỗi, vì nó đôn hậu về sự thuận của kẻ cứng, chữ nên tốt mà không lỗi. đó là cái đạo tốt mà không lỗi, cho nên Tượng và Chiêm của nó như thế.